ولادت پیامبر اکرم حضرت محمد مصطفی (ص)، یکی از مهمترین رویدادهای تاریخ بشریت و آغاز دورهای تازه در مسیر هدایت انسانهاست. پیامبری که بعدها با دعوت به توحید، عدالت، اخلاق و کرامت انسانی، جامعهای نو بنا کرد و آخرین پیام الهی را به جهانیان رساند.
حضرت محمد (ص) در مکه، در میان خاندان بنیهاشم و از تبار حضرت اسماعیل (ع)، دیده به جهان گشود. ولادت ایشان در منابع تاریخی با عامالفیل پیوند خورده است؛ همان سالی که سپاه ابرهه با هدف حمله به کعبه به سوی مکه حرکت کرد و این ماجرا در قرآن کریم در سوره «فیل» یاد شده است.
درباره ماه و سال ولادت پیامبر (ص) در میان منابع تاریخی هماهنگی بیشتری وجود دارد، اما درباره روز دقیق تولد اختلافهایی میان منابع اسلامی دیده میشود. مشهور میان شیعیان، هفدهم ربیعالاول و مشهور میان اهلسنت، دوازدهم ربیعالاول است.
ولادت پیامبر اکرم (ص) در چه سالی بود؟
بیشتر منابع سیره و تاریخ اسلامی، ولادت پیامبر اکرم (ص) را در عامالفیل دانستهاند.
«عامالفیل» به معنای «سال فیل» است و این نام به حادثهای مشهور اشاره دارد که در آن سپاه ابرهه، حاکم حبشه در یمن، با سپاهی بزرگ و همراه با فیلها به سمت مکه حرکت کرد تا کعبه را ویران کند.
قرآن کریم این حادثه را در سوره فیل چنین یاد میکند:
«أَلَمْ تَرَ كَيْفَ فَعَلَ رَبُّكَ بِأَصْحَابِ الْفِيلِ»
یعنی: آیا ندیدی پروردگارت با اصحاب فیل چه کرد؟
بر اساس گزارشهای تاریخی مشهور، این حادثه اندکی پیش از ولادت پیامبر اکرم (ص) رخ داده بود و از همین رو سال تولد حضرت محمد (ص) در منابع با عنوان «عامالفیل» شناخته شده است.
تبدیل عامالفیل به تاریخ میلادی نیز با مقداری اختلاف همراه است؛ تاریخ مشهور حدود ۵۷۰ میلادی است، هرچند در پژوهشهای تاریخی جدید، درباره تطبیق دقیق تقویمها بحثهایی وجود دارد. بنابراین بهتر است در یک بیان دقیق، «عامالفیل» را تاریخ اصلی و «حدود ۵۷۰ میلادی» را معادل تقریبی آن بدانیم.
پیامبر اکرم (ص) در کجا متولد شد؟
حضرت محمد (ص) در شهر مکه متولد شد؛ شهری که کعبه در آن قرار داشت و از مهمترین مراکز مذهبی و تجاری شبهجزیره عربستان به شمار میرفت.
در برخی منابع، محل ولادت پیامبر (ص) در شِعب ابیطالب و در محدودهای نزدیک به مسجدالحرام ذکر شده است.
مکه در آن زمان جامعهای قبیلهای داشت و جایگاه اجتماعی افراد تا حد زیادی بر اساس قبیله و نسب تعیین میشد. در چنین جامعهای، تولد پیامبر آینده اسلام در خاندان بنیهاشم اتفاق افتاد؛ خاندانی که در میان قریش جایگاه شناختهشدهای داشت.
پدر پیامبر، عبدالله بن عبدالمطلب، از خاندان بنیهاشم بود و مادر ایشان آمنه بنت وهب نام داشت.
تاریخ دقیق ولادت پیامبر (ص)
یکی از موضوعاتی که در منابع تاریخی درباره ولادت پیامبر اکرم (ص) مورد اختلاف قرار گرفته، روز دقیق تولد ایشان است.
در اصلِ تولد پیامبر در ماه ربیعالاول اختلاف بسیار کمتری وجود دارد؛ اما درباره روز آن، گزارشهای متعددی در منابع تاریخی و روایی ثبت شده است.
دو تاریخ بیش از دیگر تاریخها شهرت پیدا کردهاند:
دیدگاه مشهور شیعه؛ هفدهم ربیعالاول
در میان عالمان شیعه، مشهور این است که پیامبر اکرم (ص) در روز جمعه، هفدهم ربیعالاول، در عامالفیل متولد شدند.
این تاریخ در سنت شیعه جایگاه ویژهای دارد و روز هفدهم ربیعالاول به عنوان سالروز ولادت پیامبر اکرم (ص) و همچنین ولادت امام جعفر صادق (ع)، از مناسبتهای مهم اسلامی به شمار میرود.
در برخی روایات نیز برای روز هفدهم ربیعالاول فضیلت ویژهای ذکر شده است.
دیدگاه مشهور اهلسنت؛ دوازدهم ربیعالاول
در میان بسیاری از عالمان اهلسنت، دوازدهم ربیعالاول به عنوان تاریخ مشهور ولادت پیامبر (ص) شناخته شده است.
برخی از منابع سیره، این تاریخ را به گزارشهای منقول از ابن اسحاق نسبت دادهاند و در منابع تاریخی اهلسنت نیز این تاریخ شهرت زیادی پیدا کرده است.
بنابراین نمیتوان اختلاف موجود درباره روز ولادت را نادیده گرفت. بیان دقیق تاریخی این است که:
| موضوع | گزارش مشهور |
|---|---|
| سال | عامالفیل |
| معادل تقریبی میلادی | حدود ۵۷۰ میلادی |
| ماه | ربیعالاول |
| روز در منابع مشهور شیعه | ۱۷ ربیعالاول |
| روز در منابع مشهور اهلسنت | ۱۲ ربیعالاول |
| محل ولادت | مکه |
اختلاف در تاریخ روز ولادت، به معنای اختلاف در اصل ولادت پیامبر اکرم (ص) نیست؛ بلکه ناشی از تفاوت گزارشهای تاریخی و روایی درباره تعیین روز دقیق آن است. حتی در منابع تاریخی، گزارشهای بیشتری نیز برای تاریخ ولادت ذکر شده و این مسئله از موضوعات اختلافی در تاریخ زندگی پیامبر (ص) محسوب میشود.
چرا درباره تاریخ ولادت پیامبر (ص) اختلاف وجود دارد؟
شاید این پرسش مطرح شود که چرا درباره ولادت شخصیتی به این بزرگی، تاریخ دقیق روز تولد به شکل یکسان در همه منابع ثبت نشده است؟
برای پاسخ باید شرایط تاریخی آن دوران را در نظر گرفت.
در جامعه عرب پیش از اسلام، ثبت و نگهداری تاریخ وقایع به شکل نظاممند و مشابه تقویمهای امروزی نبود. بسیاری از رویدادها بر اساس حوادث مهم، نسبها، جنگها و مناسبتهای اجتماعی شناخته میشدند.
از طرف دیگر، فاصله زمانی میان دوران زندگی پیامبر (ص) و تدوین بسیاری از کتابهای تاریخی و سیره نیز باعث شد گزارشهای مختلفی به نسلهای بعد منتقل شود.
به همین دلیل، در تاریخ زندگی بسیاری از شخصیتهای بزرگ نیز اختلافهایی درباره روز و حتی سال تولد یا وفات دیده میشود.
بنابراین، در موضوع ولادت پیامبر (ص) باید میان اصل حادثه و جزئیات مورد اختلاف آن تفاوت گذاشت.
اصل تولد پیامبر در مکه و در عامالفیل از گزارشهای مشهور تاریخی است؛ اما درباره روز دقیق تولد، اقوال متفاوتی وجود دارد.
پدر پیامبر اکرم (ص) چه کسی بود؟
پدر پیامبر اکرم (ص)، عبدالله بن عبدالمطلب بود.
عبدالله فرزند عبدالمطلب، بزرگ خاندان بنیهاشم و یکی از شخصیتهای شناختهشده قریش بود.
یکی از نکات مهم در زندگی پیامبر این است که حضرت محمد (ص) پیش از تولد، پدر خود را از دست داده بود. بنابراین پیامبر اکرم (ص) از همان آغاز زندگی، پدر در کنار خود نداشت.
این مسئله بعدها در قرآن کریم نیز مورد اشاره قرار گرفت:
«أَلَمْ يَجِدْكَ يَتِيمًا فَآوَى»
«آیا تو را یتیم نیافت و پناهت داد؟»
سوره ضحی، آیه ۶
این آیه به یکی از ویژگیهای دوران کودکی پیامبر اشاره میکند و نشان میدهد که زندگی آن حضرت از ابتدا با شرایطی ویژه همراه بوده است.
مادر پیامبر اکرم (ص) چه کسی بود؟
مادر پیامبر اکرم (ص)، حضرت آمنه بنت وهب بود.
آمنه از خاندان شناختهشده قریش بود و همسر عبدالله بن عبدالمطلب شد.
پس از وفات عبدالله، آمنه مسئولیت نگهداری از فرزند خود را بر عهده داشت. پیامبر اکرم (ص) سالهای نخست زندگی را در کنار مادر و سپس در دورهای در میان قبیله بنیسعد سپری کرد که جزئیات آن در مقالههای بعدی این مجموعه بررسی خواهد شد.
آیا هنگام ولادت پیامبر (ص) اتفاقات خارقالعادهای رخ داد؟
در برخی کتابهای تاریخی و روایی، گزارشهایی درباره رخدادهای شگفتانگیز همزمان با ولادت پیامبر اکرم (ص) نقل شده است.
از جمله در بعضی منابع، داستانهایی درباره لرزیدن یا شکستن برخی کنگرههای کاخ کسری، خاموش شدن آتش آتشکده فارس، خشک شدن دریاچه ساوه و رخدادهای مشابه آمده است.
این گزارشها در طول تاریخ در آثار مختلف نقل شدهاند، اما از نظر اعتبار سندی و تاریخی در یک سطح نیستند.
بنابراین لازم است میان دو موضوع تفاوت بگذاریم:
اصل ولادت پیامبر (ص) یک موضوع تاریخی شناختهشده است؛ اما همه داستانهای شگفتی که بعدها درباره لحظه ولادت ایشان نقل شدهاند، از نظر اعتبار روایی و تاریخی قابل استناد یکسان نیستند.
به همین دلیل، نمیتوان همه این رخدادها را بدون بررسی سند، به عنوان وقایع قطعی تاریخی معرفی کرد.
این تفکیک برای شناخت درست سیره پیامبر اهمیت زیادی دارد؛ زیرا محبت به پیامبر اکرم (ص) نباید باعث شود هر گزارش مشهور تاریخی را بدون بررسی، قطعی بدانیم.
ولادت پیامبر (ص) و معنای آن برای تاریخ بشر
اهمیت ولادت پیامبر اکرم (ص) تنها در یک تاریخ یا یک حادثه تاریخی خلاصه نمیشود.
حضرت محمد (ص) در جامعهای متولد شد که بتپرستی در آن رواج داشت و بسیاری از ارزشهای اخلاقی و اجتماعی تحت تأثیر ساختار قبیلهای قرار گرفته بود.
اما چند دهه بعد، همین پیامبر با دعوت به توحید و اخلاق، جامعهای را دگرگون کرد.
پیام اصلی او تنها یک دعوت عبادی نبود؛ بلکه مجموعهای از ارزشها را در بر میگرفت:
- توحید و بندگی خداوند
- عدالت
- راستگویی
- امانتداری
- کرامت انسان
- حمایت از محرومان
- مبارزه با ظلم
- مسئولیت اجتماعی
- اصلاح اخلاق
- برادری و همبستگی مؤمنان
به همین دلیل، ولادت پیامبر اکرم (ص) را میتوان آغاز زندگی انسانی دانست که مسیر تاریخ عربستان و سپس بخش بزرگی از جهان را تغییر داد.
ولادت پیامبر (ص) در قرآن کریم
قرآن کریم تاریخ دقیق ولادت پیامبر اکرم (ص) را بیان نکرده است.
اما از پیامبر (ص) به عنوان رحمت برای جهانیان یاد میکند:
«وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا رَحْمَةً لِّلْعَالَمِينَ»
«و ما تو را جز رحمتی برای جهانیان نفرستادیم.»
سوره انبیاء، آیه ۱۰۷
این آیه اگرچه درباره رسالت پیامبر است و نه مستقیماً درباره روز ولادت ایشان، اما جایگاه حضرت محمد (ص) را در نگاه قرآن نشان میدهد.
ولادت پیامبر، مقدمه ظهور همین رسالت جهانی بود؛ رسالتی که بعدها با بعثت ایشان آشکار شد.
تفاوت میان ولادت و بعثت پیامبر (ص)
گاهی در بیان مناسبتهای مربوط به پیامبر، ولادت و بعثت با یکدیگر اشتباه گرفته میشوند؛ در حالی که این دو حادثه فاصله زمانی زیادی دارند.
ولادت به تولد حضرت محمد (ص) در مکه و در عامالفیل مربوط است.
اما بعثت به زمانی گفته میشود که خداوند ایشان را به پیامبری برگزید و مأموریت هدایت مردم را به صورت رسمی آغاز کرد.
بر اساس مشهور شیعه، بعثت پیامبر اکرم (ص) در ۲۷ رجب رخ داده است.
بنابراین:
ولادت → آغاز زندگی پیامبر
بعثت → آغاز رسالت پیامبر
این دو حادثه هر دو از مهمترین نقاط تاریخ اسلام هستند، اما نباید آنها را یک رویداد دانست.
ولادت پیامبر اکرم (ص)؛ آغاز زندگی یک انسان بزرگ
حضرت محمد (ص) در آغاز زندگی نه پادشاه بود، نه صاحب حکومت و نه دارای قدرت نظامی.
او در مکه و در خاندان بنیهاشم متولد شد؛ پدرش پیش از تولدش از دنیا رفت و خود او در سالهای بعد نیز دوران کودکی متفاوتی را تجربه کرد.
اما همین کودک، سالها بعد به پیامبری برگزیده شد که پیام توحید را از مکه آغاز کرد و در مدت بیستوسه سال، یکی از بزرگترین تحولات دینی و اجتماعی تاریخ را رقم زد.
از این منظر، ولادت پیامبر اکرم (ص) تنها یادآوری یک روز تاریخی نیست؛ بلکه یادآور آغاز زندگی انسانی است که رسالت او با هدایت، رحمت، اخلاق و دعوت به خداوند گره خورد.
جمعبندی
پیامبر اکرم حضرت محمد مصطفی (ص) در عامالفیل و در شهر مکه متولد شد. بیشتر منابع، ماه ربیعالاول را ماه ولادت آن حضرت دانستهاند، اما درباره روز دقیق تولد اختلافهایی وجود دارد.
مشهور میان شیعیان، هفدهم ربیعالاول و مشهور میان اهلسنت، دوازدهم ربیعالاول است. این اختلاف تاریخی، مربوط به تعیین روز تولد است و نه اصل وقوع ولادت.
ولادت پیامبر اکرم (ص) آغاز زندگی شخصیتی بود که بعدها به عنوان آخرین پیامبر الهی، رسالت توحیدی خود را آغاز کرد و با دعوت به خداپرستی، عدالت، اخلاق و کرامت انسانی، تحولی بزرگ در تاریخ بشر پدید آورد.
درک درست این واقعه، تنها با دانستن یک تاریخ کامل نمیشود؛ بلکه باید زندگی پیامبر (ص) را از دوران کودکی، جوانی و زندگی پیش از بعثت تا آغاز رسالت و شکلگیری جامعه اسلامی دنبال کرد.
منابع و مآخذ
- قرآن کریم، سوره فیل
- قرآن کریم، سوره ضحی، آیات ۶ و ۷
- قرآن کریم، سوره انبیاء، آیه ۱۰۷
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی
- طبرسی، فضل بن حسن، إعلام الوری بأعلام الهدی
- ابن اسحاق، السیره النبویه
- ابن هشام، السیره النبویه
- مسعودی، علی بن حسین، إثبات الوصیة
- مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار
- اسلامکوئست، «دلایل اختلاف دیدگاه شیعه و اهلسنت نسبت به زمان تولد پیامبر اسلام (ص)»