زمینههای نهضت عاشورا | چرا امام حسین (ع) قیام کردند؟
نهضت عاشورا، یکی از بزرگترین و تأثیرگذارترین رویدادهای تاریخ اسلام است؛ نهضتی که تنها یک نبرد نظامی یا اعتراض سیاسی نبود، بلکه قیامی الهی برای احیای ارزشهای اسلام، مبارزه با ظلم و پاسداری از حقیقت به شمار میرود.
برای درک صحیح واقعه عاشورا، باید ابتدا با زمینهها و عواملی آشنا شد که جامعه اسلامی را به آن نقطه حساس رساند. امام حسین علیهالسلام هرگز برای دستیابی به قدرت یا حکومت قیام نکردند؛ بلکه هنگامی که اساس دین اسلام در معرض خطر قرار گرفت، وظیفه الهی خود را در دفاع از حق و مبارزه با انحراف انجام دادند.
آغاز انحراف پس از حکومت معاویه
پس از شهادت حضرت امیرالمؤمنین علی علیهالسلام و سپس صلح امام حسن مجتبی علیهالسلام با معاویه، حکومت اسلامی به تدریج از مسیر اصلی خود فاصله گرفت. معاویه با وجود تعهداتی که در صلحنامه پذیرفته بود، بسیاری از مفاد آن را نادیده گرفت و با استفاده از قدرت، تبلیغات و نفوذ سیاسی، پایههای حکومت موروثی را بنا نهاد.
در این دوران، ارزشهای اسلامی به تدریج جای خود را به منافع سیاسی و دنیوی داد و بسیاری از کارگزاران حکومت، به جای خدمت به مردم، در پی حفظ قدرت و ثروت بودند.
روی کار آمدن یزید
با مرگ معاویه در سال ۶۰ هجری قمری، فرزندش یزید به حکومت رسید. این اقدام، برخلاف مفاد صلحنامه با امام حسن علیهالسلام و برخلاف شیوه انتخاب حاکم در صدر اسلام بود.
یزید فردی بود که در منابع تاریخی به رفتارهایی مانند بیتوجهی به احکام الهی، ظلم، خوشگذرانی، فساد اخلاقی و سوءمدیریت شهرت دارد. به همین دلیل، بسیاری از بزرگان مسلمانان، شایستگی او را برای رهبری جامعه اسلامی نمیپذیرفتند.
امام حسین علیهالسلام نیز حکومت چنین فردی را تهدیدی جدی برای اسلام میدانستند.
درخواست بیعت از امام حسین (ع)
پس از به قدرت رسیدن یزید، حاکم مدینه مأمور شد از امام حسین علیهالسلام برای یزید بیعت بگیرد.
بیعت در آن زمان، تنها یک اعلام وفاداری ساده نبود؛ بلکه به معنای تأیید مشروعیت حکومت به شمار میرفت.
امام حسین علیهالسلام با شناخت کامل از شخصیت یزید، بیعت با او را به معنای تأیید ظلم، فساد و انحراف از اسلام دانستند و با قاطعیت از پذیرش آن خودداری کردند.
در همین زمینه، آن حضرت فرمودند:
«مِثْلِي لَا يُبَايِعُ مِثْلَهُ.»
یعنی:
«شخصی مانند من، با فردی مانند او بیعت نخواهد کرد.»
این جمله، نقطه آغاز نهضت عاشورا بود.
هدف امام حسین (ع) از قیام
امام حسین علیهالسلام بارها هدف خود را از این حرکت الهی بیان کردند. ایشان نه برای قدرت، نه برای ثروت و نه برای انتقام قیام کردند؛ بلکه هدف اصلی خود را اصلاح جامعه اسلامی و زنده نگه داشتن ارزشهای دینی معرفی نمودند.
در وصیتنامهای که برای برادرشان محمد بن حنفیه نوشتند، فرمودند:
«إِنِّي لَمْ أَخْرُجْ أَشِرًا وَلَا بَطِرًا وَلَا مُفْسِدًا وَلَا ظَالِمًا، وَإِنَّمَا خَرَجْتُ لِطَلَبِ الْإِصْلَاحِ فِي أُمَّةِ جَدِّي، أُرِيدُ أَنْ آمُرَ بِالْمَعْرُوفِ وَأَنْهَى عَنِ الْمُنْكَرِ.»
یعنی:
«من از روی سرمستی، خودخواهی، فساد یا ستم قیام نکردم؛ بلکه برای اصلاح امت جدم، امر به معروف و نهی از منکر قیام کردهام.»
این سخن، منشور جاودانه نهضت عاشورا و روشنترین بیان درباره هدف قیام امام حسین علیهالسلام است.
امر به معروف و نهی از منکر
یکی از مهمترین انگیزههای نهضت عاشورا، احیای فریضه بزرگ امر به معروف و نهی از منکر بود.
در آن دوران، بسیاری از ارزشهای اسلامی فراموش شده و فساد، تبعیض و بیعدالتی در جامعه گسترش یافته بود. امام حسین علیهالسلام سکوت در برابر چنین شرایطی را جایز نمیدانستند و وظیفه خود میدیدند که مردم را به حق دعوت کنند.
از نگاه آن حضرت، اگر مسلمانان در برابر ظلم سکوت کنند، جامعه به سوی نابودی ارزشهای الهی خواهد رفت.
مسئولیت مسلمانان در برابر ظلم
نهضت عاشورا به مسلمانان آموخت که در برابر ظلم، فساد و انحراف نباید بیتفاوت باشند.
امام حسین علیهالسلام با رفتار و گفتار خود نشان دادند که حفظ دین، عدالت و کرامت انسانها، از هر منفعت شخصی مهمتر است و گاهی برای دفاع از حقیقت، باید از جان، مال و عزیزترین افراد نیز گذشت.
به همین دلیل، قیام عاشورا تنها متعلق به یک دوره تاریخی نیست؛ بلکه الگویی ماندگار برای همه انسانهای آزاده در طول تاریخ است.
جمعبندی
زمینههای نهضت عاشورا، مجموعهای از انحرافهای سیاسی، اجتماعی و فرهنگی بود که پس از سالها، جامعه اسلامی را با بحرانی بزرگ روبهرو ساخت. روی کار آمدن یزید، گسترش فساد، فاصله گرفتن حکومت از تعالیم اسلام و تلاش برای گرفتن بیعت از امام حسین علیهالسلام، مهمترین عواملی بودند که زمینهساز این قیام بزرگ شدند.
امام حسین علیهالسلام با هدف اصلاح امت اسلامی، احیای امر به معروف و نهی از منکر و دفاع از حقیقت، راهی را برگزیدند که تا همیشه در تاریخ، نماد آزادگی، عزت و ایمان باقی خواهد ماند.